Αν κάποιος σου έλεγε ότι τη δεκαετία του 1950 η αμερικανική κυβέρνηση αναζητούσε ανθρώπινα οστά σε ολόκληρο τον κόσμο, δίνοντας μάλιστα ιδιαίτερη προτίμηση σε εκείνα νεκρών βρεφών, πιθανότατα θα τον κοιτούσες με καχυποψία. Αν πρόσθετε ότι οι επιστήμονες συζητούσαν μεταξύ τους πώς θα μπορούσαν να αποκτήσουν τα λείψανα χωρίς να μπλέξουν με τον νόμο, ίσως να άρχιζες να αναρωτιέσαι σε ποιο σκοτεινό διαδικτυακό φόρουμ διάβασε την ιστορία.
Κι όμως, δεν χρειάζεται να ψάξεις σε κανένα φόρουμ. Αρκεί να ανοίξεις τα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της αμερικανικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας.
Εκεί θα ανακαλύψεις το Project Sunshine, ένα μυστικό πρόγραμμα που συγκέντρωνε ανθρώπινα οστά από διάφορες χώρες, συχνά χωρίς την ενημέρωση των οικογενειών. Όσο για το όνομα, δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί κάτι περισσότερο αταίριαστο από την «Ηλιοφάνεια» για μια επιχείρηση που αναζητούσε λείψανα νεκρών παιδιών.
Η μέρα που η «αρπαγή πτωμάτων» έγινε πατριωτικό καθήκον
Στις 18 Ιανουαρίου 1955, αξιωματούχοι και επιστήμονες της αμερικανικής Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας συγκεντρώθηκαν στην Ουάσινγκτον για να συζητήσουν την πρόοδο ενός απόρρητου ερευνητικού προγράμματος. Ανάμεσά τους βρισκόταν ο χημικός Willard Libby, ο οποίος το 1960 θα κέρδιζε το Νόμπελ Χημείας για την ανάπτυξη της μεθόδου χρονολόγησης με άνθρακα-14.
Εκείνη την ημέρα, πάντως, το ενδιαφέρον του δεν περιοριζόταν στη χρονολόγηση του παρελθόντος, αλλά στην απόκτηση ανθρώπινων λειψάνων. Ο Libby εξήγησε ότι τα ανθρώπινα δείγματα ήταν εξαιρετικά σημαντικά για το πρόγραμμα και δήλωσε πως όποιος γνώριζε πώς να κάνει καλή δουλειά στην «αρπαγή πτωμάτων» θα προσέφερε πραγματική υπηρεσία στη χώρα του.
Η φράση καταγράφηκε στα επίσημα πρακτικά της συνάντησης.
Σαν να μην ήταν αρκετά παράξενη αυτή η δήλωση, ο ίδιος αποκάλυψε ότι δύο χρόνια νωρίτερα είχαν προσλάβει ένα ακριβό δικηγορικό γραφείο για να εξετάσει τη νομοθεσία γύρω από την απόκτηση ανθρώπινων λειψάνων. Τα αποτελέσματα της νομικής έρευνας δεν ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά, καθώς αποδείκνυαν πόσο δύσκολο θα ήταν να πραγματοποιηθούν οι συγκεκριμένες ενέργειες νόμιμα.
Το αξιοσημείωτο είναι ότι η δυσκολία αυτή δεν φαίνεται να έβαλε τέλος στις προσπάθειες. Αντιθέτως, οι συζητήσεις συνεχίστηκαν γύρω από το πώς θα μπορούσαν να εξασφαλιστούν περισσότερα δείγματα.
Γιατί ήθελαν τα οστά των παιδιών;
Η απάντηση βρίσκεται στον Ψυχρό Πόλεμο και σε έναν κίνδυνο που δεν περιοριζόταν στα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι πυρηνικές δοκιμές απελευθέρωναν στην ατμόσφαιρα ραδιενεργά υλικά, τα οποία μπορούσαν να ταξιδέψουν σε τεράστιες αποστάσεις και να καταλήξουν στο νερό, στο έδαφος και στην τροφική αλυσίδα. Ένα από αυτά ήταν το στρόντιο-90, ένα ραδιενεργό στοιχείο που συμπεριφέρεται παρόμοια με το ασβέστιο και μπορεί να συσσωρευτεί στα ανθρώπινα οστά.
Οι επιστήμονες ήθελαν να διαπιστώσουν πόσο από αυτό το υλικό είχε ήδη περάσει στους ανθρώπινους οργανισμούς, γι’ αυτό και το 1953 ξεκίνησαν το Project Sunshine, ένα παγκόσμιο πρόγραμμα συλλογής και ανάλυσης δειγμάτων. Τα οστά νεκρών βρεφών και μικρών παιδιών θεωρούνταν ιδιαίτερα χρήσιμα, επειδή μπορούσαν να αποκαλύψουν στοιχεία για τη ραδιενεργό επιβάρυνση στα πρώτα στάδια της ζωής.
Μέχρι εδώ, ο επιστημονικός σκοπός ήταν απολύτως πραγματικός και σημαντικός. Η ανθρωπότητα είχε κάθε λόγο να ανησυχεί για τις συνέπειες των πυρηνικών δοκιμών, ακόμη κι αν οι κυβερνήσεις που πραγματοποιούσαν αυτές τις δοκιμές δεν έδειχναν πάντα την ίδια προθυμία να μιλήσουν δημόσια για τους κινδύνους τους.
Το πρόβλημα άρχιζε στον τρόπο με τον οποίο αποκτούσαν τα δείγματα…
Η επιχείρηση με τις μισές αλήθειες
Για να συγκεντρώσουν ανθρώπινο υλικό, οι υπεύθυνοι του Project Sunshine αξιοποίησαν επαφές με νοσοκομεία, γιατρούς και επιστημονικούς φορείς σε διαφορετικές χώρες. Μόνο που δεν έλεγαν πάντοτε ολόκληρη την αλήθεια.
Σε επιστολή του 1953, ο αξιωματούχος Robert Dudley περιέγραφε ένα σχέδιο σύμφωνα με το οποίο οι συνεργάτες στο εξωτερικό θα ενημερώνονταν ότι τα οστά προορίζονταν για τη μελέτη φυσικών συγκεντρώσεων ραδίου στον ανθρώπινο οργανισμό. Ο πραγματικός στόχος, δηλαδή η μέτρηση της ραδιενεργού μόλυνσης από πυρηνικές δοκιμές, θα παρέμενε απόρρητος.
Μάλιστα, ο Dudley εξηγούσε ότι η συγκεκριμένη ιστορία δεν ήταν ακριβώς ψέμα, αλλά απλώς ελλιπής ενημέρωση, αφού κάποια δείγματα θα μπορούσαν πράγματι να εξεταστούν και για ράδιο. Είναι μια προσέγγιση που θα μπορούσε να συνοψιστεί στο εξής: όταν η αλήθεια δημιουργεί προβλήματα, λες μόνο το κομμάτι που σε εξυπηρετεί. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, οι οικογένειες των νεκρών παιδιών συχνά δεν γνώριζαν τι συνέβαινε με τα λείψανά τους.
Τα μωρά που έγιναν δείγματα εργαστηρίου
Τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν αργότερα δείχνουν ότι το πρόγραμμα είχε αποκτήσει πραγματικά διεθνείς διαστάσεις, με τη συνεργασία επιστημονικών δικτύων σε πολλές χώρες. Στις ΗΠΑ συγκεντρώνονταν δείγματα από νοσοκομεία και ιατροδικαστικές υπηρεσίες, ενώ αντίστοιχες δραστηριότητες πραγματοποιούνταν και στο εξωτερικό.
Η υπόθεση δεν αφορούσε μόνο μεμονωμένα οστά. Οι επίσημες αμερικανικές καταγραφές περιλαμβάνουν δείγματα από ολόκληρους σκελετούς και έμβρυα, ενώ αντίστοιχα προγράμματα μετρήσεων της ραδιενέργειας λειτούργησαν και σε χώρες όπως η Βρετανία και η Αυστραλία.
Αυτό που κάνει την ιστορία ιδιαίτερα σκοτεινή δεν είναι ότι οι επιστήμονες μελετούσαν ανθρώπινα λείψανα. Αντίστοιχες μελέτες έχουν πραγματοποιηθεί πολλές φορές στην ιστορία της ιατρικής, με σημαντικά αποτελέσματα. Είναι ότι ένα κρατικό πρόγραμμα μπορούσε να οργανώνει τη συλλογή τους υπό συνθήκες μυστικότητας, αντιμετωπίζοντας την ενημέρωση των οικογενειών περισσότερο ως ενδεχόμενο εμπόδιο παρά ως αυτονόητη υποχρέωση.
Άλλωστε, τα ίδια τα έγγραφα αποκαλύπτουν ότι η πιθανότητα αρνητικής δημοσιότητας απασχολούσε έντονα τους υπευθύνους. Φαίνεται πως το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν ήταν μόνο να βρεθούν τα οστά, αλλά και να μη μάθει ο κόσμος πώς είχαν αποκτηθεί.
Όταν τα απόρρητα αρχεία άρχισαν να ανοίγουν
Η ύπαρξη του Project Sunshine έγινε γνωστή ήδη από το 1956, χωρίς όμως να αποκαλυφθούν όλες οι λεπτομέρειες γύρω από τη συλλογή ανθρώπινων λειψάνων.
Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1995, όταν η αμερικανική προεδρική Επιτροπή για τα Πειράματα Ακτινοβολίας σε Ανθρώπους εξέτασε αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, για να έρθουν στο φως οι μυστικές διαδικασίες, οι παραπλανητικές εξηγήσεις και οι ανατριχιαστικές συζητήσεις των επιστημόνων.
Οι ερευνητές της επιτροπής διαπίστωσαν ότι η συλλογή δειγμάτων είχε πραγματοποιηθεί υπό συνθήκες μυστικότητας και εξαπάτησης, ενώ στα διαθέσιμα έγγραφα δεν βρέθηκαν ενδείξεις ότι οι υπεύθυνοι είχαν εξετάσει σοβαρά την ηθική υποχρέωση ενημέρωσης των οικογενειών.
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι σημαντικό: δεν αποδείχθηκε ότι το Project Sunshine προκαλούσε τους θανάτους των παιδιών ή τα εξέθετε σκόπιμα σε ακτινοβολία. Οι επιστήμονες αναζητούσαν δείγματα από ανθρώπους που είχαν ήδη πεθάνει, προσπαθώντας να κατανοήσουν τις επιπτώσεις της ραδιενεργού μόλυνσης.
Η πραγματική ιστορία, ωστόσο, παραμένει ανατριχιαστική χωρίς να χρειάζεται μια τέτοια επινόηση.
Το πιο σκοτεινό μυστικό του Project Sunshine
Υπάρχει κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό στην εικόνα επιστημόνων που μελετούν τις παγκόσμιες συνέπειες των πυρηνικών όπλων, την ώρα που συζητούν πώς θα αποκτήσουν περισσότερα ανθρώπινα λείψανα χωρίς να προκαλέσουν αντιδράσεις.
Από τη μία πλευρά, μια επιστημονική έρευνα που θα μπορούσε να προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την προστασία της ανθρώπινης ζωής. Από την άλλη, οικογένειες που δεν είχαν πάντοτε την ευκαιρία να αποφασίσουν τι θα συνέβαινε στα σώματα των νεκρών παιδιών τους.
Και ανάμεσα στις δύο πλευρές, κρατικά έγγραφα, νομικές συμβουλές και μια μυστικότητα που, όπως αποδείχθηκε, εξυπηρετούσε όχι μόνο την εθνική ασφάλεια αλλά και την αποφυγή δημόσιας κατακραυγής.
Το Project Sunshine δεν χρειάζεται να αποδείξει κάποια άγνωστη θεωρία συνωμοσίας για να προκαλέσει ανατριχίλα. Η επιχείρηση ήταν πραγματική, οι μέθοδοι τεκμηριώθηκαν και οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της άφησαν γραπτές αποδείξεις για όσα συζητούσαν πίσω από κλειστές πόρτες.
Αυτή είναι και η πιο ενοχλητική λεπτομέρεια: οι άνθρωποι που οργάνωναν τη συλλογή των οστών δεν φαίνεται να θεωρούσαν τις πράξεις τους κάτι σκοτεινό. Πίστευαν ότι υπηρετούσαν έναν ανώτερο σκοπό. Όσο για τις οικογένειες, αρκετές δεν έμαθαν ποτέ τι ακριβώς είχε συμβεί.
Τελικά, το Project Sunshine είχε ένα πράγμα που ταίριαζε απόλυτα στο όνομά του: υποσχόταν να ρίξει φως σε έναν αόρατο κίνδυνο. Απλώς, για αρκετά χρόνια, φρόντιζε να κρατά στο σκοτάδι τους ανθρώπους από τους οποίους έπαιρνε τα δείγματα…
Αφήστε μια απάντηση