Κάποτε, το φως στο σπίτι είχε μία δουλειά: να φωτίζει. Σήμερα, μπορεί να αλλάζει χρώματα, να συνδέεται στο Wi-Fi και να προσαρμόζεται στις συνήθειές μας. Στο μεταξύ, οι παλιοί λαμπτήρες εξαφανίστηκαν σταδιακά από τα ράφια και τα LED κατέκτησαν σπίτια, γραφεία και δρόμους.
Η εξήγηση ήταν απλή: εξοικονόμηση ενέργειας και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής. Μόνο που στο διαδίκτυο κυκλοφορεί μια διαφορετική θεωρία. Αν η αλλαγή του φωτισμού δεν έγινε αποκλειστικά για οικονομικούς και περιβαλλοντικούς λόγους;
Η θεωρία για τα LED και τον έλεγχο του εγκεφάλου
Σύμφωνα με ορισμένες θεωρίες, η μαζική αντικατάσταση των παραδοσιακών λαμπτήρων με LED θα μπορούσε να εξυπηρετεί έναν σκοπό που δεν αναφέρεται στις συσκευασίες τους: τον επηρεασμό της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Οι υποστηρικτές αυτής της άποψης συνδέουν το μπλε φως και το ανεπαίσθητο τρεμόπαιγμα ορισμένων LED με αλλαγές στον ύπνο, στη συγκέντρωση και στη διάθεση.
Εδώ βρίσκεται η ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Η σχέση του φωτός με τον εγκέφαλο δεν είναι φανταστική. Ο ανθρώπινος οργανισμός χρησιμοποιεί το φως για να ρυθμίζει το βιολογικό του ρολόι. Επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει ότι η έκθεση σε φως με έντονη συμμετοχή του μπλε φάσματος, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, μπορεί να επηρεάζει την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που συνδέεται με τον ύπνο.
Το ερώτημα που θέτουν οι θεωρίες είναι διαφορετικό: αν το φως μπορεί να επηρεάσει φυσιολογικές λειτουργίες, θα μπορούσε κάποιος να αξιοποιήσει αυτή τη δυνατότητα σκόπιμα;
Το τρεμόπαιγμα που δεν βλέπουμε
Υπάρχει και κάτι ακόμη που κάνει την ιστορία πιο παράξενη. Ορισμένοι λαμπτήρες LED παρουσιάζουν εξαιρετικά γρήγορες διακυμάνσεις της φωτεινότητάς τους, γνωστές ως flicker. Μερικές φορές το μάτι δεν αντιλαμβάνεται συνειδητά αυτό το τρεμόπαιγμα.
Το αμερικανικό Υπουργείο Ενέργειας έχει μελετήσει το φαινόμενο, ενώ το πρότυπο IEEE 1789 περιλαμβάνει συστάσεις για τον περιορισμό πιθανών επιπτώσεών του. Σε συγκεκριμένες συνθήκες, το flicker μπορεί να συνδέεται με οπτική ενόχληση και πονοκεφάλους σε ευαίσθητα άτομα. Για τους υποστηρικτές της θεωρίας, αυτό γεννά μια ακόμη υποψία: μήπως ο φωτισμός που θεωρούμε απολύτως σταθερό επηρεάζει τον οργανισμό μας με τρόπους που δεν αντιλαμβανόμαστε;
Γιατί η Ευρωπαϊκή Ένωση εξέτασε τις επιπτώσεις των LED;
Το 2018, επιστημονική επιτροπή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δημοσίευσε αξιολόγηση για τις πιθανές επιπτώσεις των LED στην ανθρώπινη υγεία. Οι ειδικοί εξέτασαν το μπλε φως, τον ύπνο, την όραση και το flicker. Δεν εντόπισαν στοιχεία άμεσων δυσμενών επιπτώσεων από τη συνήθη χρήση των LED στον γενικό υγιή πληθυσμό, αλλά αναγνώρισαν ότι ο φωτισμός μπορεί να επηρεάζει τον κιρκάδιο ρυθμό και ότι ορισμένα ζητήματα χρειάζονται περαιτέρω μελέτη.
Η αξιολόγηση αυτή προσθέτει μια ενδιαφέρουσα διάσταση στην ιστορία: το φως που χρησιμοποιούμε καθημερινά δεν είναι απλώς μια τεχνική λεπτομέρεια του σπιτιού μας. Αλληλεπιδρά με έναν οργανισμό που έχει εξελιχθεί επί χιλιάδες χρόνια ακολουθώντας την εναλλαγή ημέρας και νύχτας.
Ποιος αποφασίζει πώς θα φωτίζεται ο κόσμος;
Οι σύγχρονες τεχνολογίες επιτρέπουν τη δημιουργία φωτισμού που μπορεί να ενισχύει την εγρήγορση ή να ευνοεί τη χαλάρωση, ανάλογα με την ένταση, το χρώμα και την ώρα έκθεσης. Αυτή η δυνατότητα χρησιμοποιείται ήδη στον σχεδιασμό χώρων εργασίας και άλλων εσωτερικών περιβαλλόντων.
Οι θεωρίες συνωμοσίας, όμως, στρέφουν την προσοχή σε μια διαφορετική πλευρά: τι θα συνέβαινε αν κάποιος ήθελε να χρησιμοποιήσει τέτοιες δυνατότητες όχι για την άνεση των ανθρώπων, αλλά για να επηρεάζει τις συνήθειές τους;
Η αντικατάσταση των παλιών λαμπτήρων με LED είναι πραγματικό γεγονός. Η επίδραση του φωτός στο βιολογικό ρολόι είναι επίσης πραγματική. Η ιδέα ενός οργανωμένου σχεδίου χειραγώγησης παραμένει ισχυρισμός.
Το βράδυ, πάντως, όταν επιστρέφουμε στο σπίτι και πατάμε τον διακόπτη, σπάνια σκεφτόμαστε τι ακριβώς συμβαίνει πέρα από το γεγονός ότι το δωμάτιο φωτίζεται.
Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον ερώτημα να μην είναι πόσο ρεύμα καταναλώνει ένας λαμπτήρας, αλλά πόσο μας επηρεάζει το φως που παράγει.
Αφήστε μια απάντηση